10 ngoại hành tinh nằm trong vùng có thể sống được: thông số chi tiết theo dữ liệu NASA
Trong hàng nghìn hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời đã được phát hiện, chỉ một số rất ít vừa có kích thước gần bằng Trái Đất, vừa quay quanh ngôi sao của mình ở khoảng cách “vừa phải”. Theo NASA, hiện có khoảng 30 hành tinh có thể là hành tinh đá nhỏ giống Trái Đất và nằm trong vùng có thể sống được của ngôi sao. Dưới đây là 10 cái tên tiêu biểu, kèm thông số lấy từ danh mục ngoại hành tinh của NASA.
Vùng có thể sống được là gì?
NASA định nghĩa vùng có thể sống được (còn gọi là “vùng Goldilocks”) là khoảng cách tính từ một ngôi sao mà ở đó nước có thể tồn tại ở dạng lỏng trên bề mặt hành tinh: không quá nóng, cũng không quá lạnh. Nước lỏng là điều kiện thiết yếu cho sự sống như chúng ta biết. Sao càng nóng thì vùng này càng rộng và càng xa sao. Với sao lùn đỏ (sao loại M), loại sao phổ biến nhất trong Dải Ngân hà, vùng có thể sống được hẹp và nằm rất sát ngôi sao.
Cần lưu ý: nằm trong vùng có thể sống được không có nghĩa là hành tinh đó có sự sống, hay thậm chí có nước. Nhiệt độ thật của hành tinh còn phụ thuộc vào khí quyển, thứ mà hiện nay các nhà khoa học gần như chưa biết với hầu hết các hành tinh trong danh sách.
Cách đọc thông số: khối lượng và bán kính được so với Trái Đất (Trái Đất = 1). Bán kính quỹ đạo được ghi bằng đơn vị thiên văn (AU, 1 AU là khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời, khoảng 149,6 triệu km) kèm giá trị quy đổi sang km. Một năm ánh sáng dài khoảng 9.460 tỷ km. Nhiều con số là ước tính và có thể thay đổi khi có dữ liệu mới.
1. Proxima Centauri b – hàng xóm gần nhất
- Khoảng cách: khoảng 4 năm ánh sáng
- Loại sao chủ: sao lùn đỏ (loại M)
- Khối lượng: 1,055 lần Trái Đất
- Bán kính: khoảng 1,02 lần Trái Đất (ước tính)
- Chu kỳ quỹ đạo: 11,2 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,04848 AU (khoảng 7,25 triệu km)
- Phát hiện: 2016, bằng phương pháp vận tốc xuyên tâm
Đây là ngoại hành tinh gần Hệ Mặt Trời nhất được biết tới. Hành tinh lớn hơn Trái Đất một chút nhưng đủ nhỏ để có thể là hành tinh đá, và nằm trong vùng có thể sống được của sao Proxima Centauri. Vì được phát hiện qua sự “chao đảo” của ngôi sao (phương pháp vận tốc xuyên tâm) chứ không phải khi hành tinh đi ngang qua sao, bán kính của nó mới chỉ là con số ước tính.
2–5. Bốn hành tinh của hệ TRAPPIST-1
Hệ TRAPPIST-1, cách Trái Đất khoảng 40 năm ánh sáng, là hệ hành tinh được nghiên cứu nhiều nhất ngoài Hệ Mặt Trời. Ngày 22/2/2017, NASA công bố hệ này có bảy hành tinh đá quay quanh một sao lùn đỏ, số hành tinh cỡ Trái Đất trong vùng có thể sống được của cùng một ngôi sao nhiều nhất từng tìm thấy. Năm 2018, các phép đo mật độ chính xác hơn cho thấy một số hành tinh có thể chứa lượng nước nhiều hơn cả đại dương Trái Đất, ở dạng hơi nước với các hành tinh gần sao, nước lỏng với một số hành tinh khác và băng với các hành tinh xa nhất.
2. TRAPPIST-1 d
- Loại: hành tinh đất đá
- Khối lượng: 0,388 lần Trái Đất
- Bán kính: 0,788 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 4 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,02227 AU (khoảng 3,33 triệu km)
- Phát hiện: 2016, bằng phương pháp quá cảnh
Theo NASA, TRAPPIST-1 d là một trong những ngoại hành tinh được ước tính có nhiệt độ gần với Trái Đất nhất. Hình minh họa của NASA vẽ hành tinh này với một dải nước hẹp nằm giữa mặt ban ngày nóng bỏng và mặt ban đêm băng giá.
3. TRAPPIST-1 e
- Loại: hành tinh đất đá
- Khối lượng: 0,692 lần Trái Đất
- Bán kính: 0,92 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 6,1 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,02925 AU (khoảng 4,38 triệu km)
- Phát hiện: 2017, bằng phương pháp quá cảnh
TRAPPIST-1 e là một trong số ít hành tinh nhỏ có khả năng sống được mà kính James Webb có thể nghiên cứu khí quyển. Trong loạt áp phích “Văn phòng du lịch ngoại hành tinh”, NASA hình dung đây là một thế giới ngập nước, chìm trong cảnh chạng vạng vĩnh viễn.
4. TRAPPIST-1 f
- Loại: siêu Trái Đất
- Khối lượng: 1,039 lần Trái Đất
- Bán kính: 1,045 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 9,2 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,03849 AU (khoảng 5,76 triệu km)
- Phát hiện: 2017, bằng phương pháp quá cảnh
Theo NASA, TRAPPIST-1 f là một trong những ngoại hành tinh được ước tính có kích thước gần với Trái Đất nhất.
5. TRAPPIST-1 g
- Loại: siêu Trái Đất
- Khối lượng: 1,321 lần Trái Đất
- Bán kính: 1,129 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 12,4 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,04683 AU (khoảng 7,01 triệu km)
- Phát hiện: 2017, bằng phương pháp quá cảnh
Cả bốn hành tinh đều quay rất sát sao chủ, chỉ cách vài triệu km, nhưng TRAPPIST-1 là một sao lùn đỏ nhỏ và mờ nên vùng có thể sống được của nó nằm rất gần sao. Năm 2023, kính James Webb đo nhiệt độ mặt ban ngày của TRAPPIST-1 b, hành tinh trong cùng của hệ, và gần như không tìm thấy dấu hiệu khí quyển. Hành tinh này không nằm trong danh sách, nhưng kết quả cho thấy việc giữ được khí quyển quanh sao lùn đỏ không hề dễ dàng.
6. Kepler-186 f – hành tinh cỡ Trái Đất đầu tiên trong vùng sống được
- Khoảng cách: khoảng 500 năm ánh sáng, chòm sao Thiên Nga
- Loại sao chủ: sao lùn đỏ, có kích thước và khối lượng bằng khoảng một nửa Mặt Trời
- Khối lượng: 1,71 lần Trái Đất (ước tính)
- Bán kính: 1,17 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 129,9 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,432 AU (khoảng 64,6 triệu km)
- Phát hiện: 2014, bằng phương pháp quá cảnh
Khi công bố năm 2014, NASA gọi Kepler-186 f là hành tinh cỡ Trái Đất đầu tiên được xác nhận trong vùng có thể sống được của một ngôi sao khác. Các hành tinh trong vùng này tìm thấy trước đó đều lớn hơn Trái Đất ít nhất 40%. Hệ Kepler-186 có thêm bốn hành tinh khác. Theo NASA, khối lượng và thành phần của Kepler-186 f chưa được đo trực tiếp, nhưng các nghiên cứu cho thấy hành tinh cỡ này nhiều khả năng là hành tinh đá.
7. Kepler-452 b – “người anh họ” của Trái Đất
- Khoảng cách: khoảng 1.400 năm ánh sáng, chòm sao Thiên Nga
- Loại sao chủ: sao loại G2, giống Mặt Trời
- Khối lượng: 3,29 lần Trái Đất (ước tính)
- Bán kính: 1,63 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 384,8 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 1,046 AU (khoảng 156,5 triệu km)
- Phát hiện: 2015, bằng phương pháp quá cảnh
Đây là hành tinh gần cỡ Trái Đất đầu tiên được tìm thấy trong vùng có thể sống được của một ngôi sao giống Mặt Trời. Một năm trên Kepler-452 b chỉ dài hơn năm Trái Đất khoảng 5%, và hành tinh cũng chỉ ở xa sao chủ hơn khoảng 5% so với khoảng cách Trái Đất – Mặt Trời. Sao Kepler-452 có cùng nhiệt độ với Mặt Trời nhưng đã 6 tỷ tuổi, già hơn Mặt Trời 1,5 tỷ năm, sáng hơn 20% và có đường kính lớn hơn 10%. Theo NASA, các nghiên cứu trước đó cho thấy hành tinh cỡ này có nhiều khả năng là hành tinh đá, nhưng các nhà khoa học vẫn chưa biết nó có thể duy trì sự sống hay không.
8. Kepler-1649 c – được “cứu” từ dữ liệu cũ
- Khoảng cách: khoảng 300 năm ánh sáng
- Loại sao chủ: sao lùn đỏ
- Khối lượng: 1,2 lần Trái Đất
- Bán kính: 1,06 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 19,5 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,0649 AU (khoảng 9,71 triệu km)
- Phát hiện: 2020, bằng phương pháp quá cảnh
Kepler-1649 c từng bị thuật toán Robovetter, công cụ tự động sàng lọc dữ liệu của kính Kepler, gắn nhầm nhãn “dương tính giả”. Chỉ khi các nhà nghiên cứu xem lại bằng tay, nó mới được nhận ra là một hành tinh. Hành tinh nhận được lượng ánh sáng bằng khoảng 75% lượng Trái Đất nhận từ Mặt Trời, nên nhiệt độ có thể tương tự Trái Đất. Theo NASA, trong số các ngoại hành tinh Kepler tìm thấy, đây là hành tinh giống Trái Đất nhất cả về kích thước lẫn nhiệt độ ước tính. Tuy vậy, sao lùn đỏ của nó thuộc loại sao hay bùng phát, dù chưa quan sát thấy đợt bùng phát nào ở hệ này.
9–10. Cặp hành tinh của hệ TOI 700
TOI 700 là một sao lùn đỏ nhỏ và mát, cách Trái Đất khoảng 100 năm ánh sáng, nằm trong chòm sao Kiếm Ngư ở bầu trời phương nam. Đây là một trong số ít hệ đã biết có nhiều hành tinh nhỏ cùng nằm trong vùng có thể sống được.
9. TOI 700 d
- Khối lượng: 1,58 lần Trái Đất
- Bán kính: 1,145 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 37,4 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,1642 AU (khoảng 24,6 triệu km)
- Phát hiện: 2020, bằng phương pháp quá cảnh
TOI 700 d là hành tinh cỡ Trái Đất đầu tiên trong vùng có thể sống được do vệ tinh săn hành tinh TESS của NASA phát hiện. Nó nằm trong vùng có thể sống được “thận trọng”, nơi nước lỏng được cho là có thể tồn tại trong phần lớn lịch sử của hành tinh.
10. TOI 700 e
- Khối lượng: 0,718 lần Trái Đất
- Bán kính: 0,919 lần Trái Đất
- Chu kỳ quỹ đạo: 27,8 ngày
- Bán kính quỹ đạo: 0,1336 AU (khoảng 20 triệu km)
- Phát hiện: 2023, bằng phương pháp quá cảnh
Phải mất thêm một năm dữ liệu TESS các nhà khoa học mới tìm ra TOI 700 e, hành tinh có kích thước bằng 95% Trái Đất và nhiều khả năng là hành tinh đá. Hành tinh này nằm giữa quỹ đạo của TOI 700 c và d, trong vùng có thể sống được “lạc quan”, nơi nước lỏng có thể đã tồn tại vào một thời điểm nào đó trong lịch sử hành tinh. Theo NASA, TOI 700 e có thể bị khóa thủy triều, tức là luôn hướng một mặt về phía sao chủ.
Vì sao vẫn chưa thể nói có sự sống?
Chín trong mười hành tinh trên quay quanh sao lùn đỏ, chỉ Kepler-452 b quay quanh một ngôi sao giống Mặt Trời. Sao lùn đỏ là loại sao phổ biến nhất trong Dải Ngân hà, nhưng NASA lưu ý chúng có “thói quen nguy hiểm”: thường phun ra các đợt bùng phát mạnh, nhất là khi còn trẻ. Vì vùng có thể sống được nằm rất sát sao, các hành tinh ở đó có thể hứng chịu bức xạ tia X và tia cực tím mạnh gấp tới hàng trăm nghìn lần mức Trái Đất nhận từ Mặt Trời. Bức xạ này có thể làm mất khí quyển hoặc tiêu diệt sự sống từ trước khi nó kịp phát triển.
Bước tiếp theo là tìm hiểu khí quyển của các hành tinh. Kính James Webb làm việc này bằng cách phân tích ánh sáng sao lọt qua khí quyển khi hành tinh đi ngang trước sao chủ. Nhưng NASA cho biết đây là nhiệm vụ rất khó: chẳng hạn, để tìm dấu hiệu sinh học trên hành tinh LHS 1140 b có thể cần khoảng 10–50 lần quan sát hành tinh đi qua sao, tương đương 40–200 giờ quan sát bằng Webb, kéo dài nhiều năm. Mây và sương mù trên hành tinh, hay hơi nước trên chính ngôi sao, còn có thể gây nhiễu kết quả.
Vì vậy, 10 hành tinh trên là những ứng viên đáng chú ý nhất hiện nay để đi tìm một “Trái Đất thứ hai”, chứ chưa phải là những thế giới đã được xác nhận có sự sống.
Nguồn tham khảo
- Exoplanet Catalog (Proxima Centauri b, TRAPPIST-1 d/e/f/g, Kepler-186 f, Kepler-452 b, Kepler-1649 c, TOI-700 d/e) (NASA, phạm vi công cộng)
- What is the Habitable Zone or 'Goldilocks Zone'? (NASA, phạm vi công cộng)
- Largest Batch of Earth-size Habitable Zone Planets Found Orbiting TRAPPIST-1 (NASA, phạm vi công cộng)
- Found: Our Nearest Exoplanet Neighbor (NASA Astrobiology, phạm vi công cộng)
- NASA's Kepler Telescope Discovers First Earth-Size Planet in 'Habitable Zone' (NASA, phạm vi công cộng)
- NASA's Kepler Mission Discovers Bigger, Older Cousin to Earth (NASA, phạm vi công cộng)
- Earth-Size, Habitable Zone Planet Found Hidden in Early NASA Kepler Data (NASA, phạm vi công cộng)
- TESS Finds First Earth-Size Planet in the Habitable Zone (NASA, phạm vi công cộng)
- NASA's TESS Discovers Planetary System's Second Earth-Size World (NASA/JPL, phạm vi công cộng)
- Reconnaissance of Potentially Habitable Worlds with NASA's Webb (NASA, phạm vi công cộng)