Không khí loãng trên cao nguyên Tây Tạng khiến ve Varroa hại ong mật không thể sinh sản

Ve Varroa destructor là kẻ thù số một của nghề nuôi ong trên khắp thế giới, nhưng ở độ cao hơn 3.500 m trên cao nguyên Tây Tạng, loài ve này gần như mất khả năng sinh sản. Một nhóm nhà khoa học Trung Quốc và Anh vừa chứng minh nguyên nhân chính là lượng oxy thấp trong không khí loãng. Kết quả được công bố trên tạp chí PLOS Biology ngày 19/11/2026.

Từ lời kể của người nuôi ong đến thí nghiệm quy mô lớn

Ve Varroa sống ký sinh trên ong mật và sinh sản bên trong các ô sáp chứa ấu trùng ong đã được đóng nắp. Con ve mẹ đẻ trứng trong ô, ve con lớn lên cùng nhộng ong, sau đó giao phối và theo con ong non ra ngoài. Khi số ve tăng nhanh, cả đàn ong có thể suy yếu và chết. Người nuôi ong hiện chủ yếu phải dùng thuốc diệt ve.

Những người nuôi ong trên cao nguyên Tây Tạng kể rằng ve Varroa biến mất khỏi các đàn ong được chở lên đây từ vùng thấp. Theo nhóm tác giả, đây là lần đầu hiện tượng này được ghi nhận một cách khoa học. Nhóm nghiên cứu gồm các nhà khoa học của Đại học Chiết Giang (Hàng Châu), Viện Khoa học Nông nghiệp và Chăn nuôi Tây Tạng (Lhasa) và Đại học Salford (Anh).

Cuối tháng 5/2024, họ lấy 60 đàn ong từ cùng một trại ở Tây Song Bản Nạp (Vân Nam, độ cao 554 m), chia thành bốn nhóm, mỗi nhóm 15 đàn. Một nhóm ở lại tại chỗ để đối chứng, ba nhóm còn lại được chở tới Côn Minh (1.966 m), Nyingchi (2.928 m) và Lhasa (3.637 m). Các nhà khoa học theo dõi tỷ lệ ô ấu trùng ong thợ bị nhiễm ve, đồng thời mở hàng trăm ô sáp để đếm số trứng và ve con trong từng giai đoạn phát triển của nhộng.

Ở Lhasa, đàn ong sạch ve sau một năm

Kết quả rất khác nhau giữa các độ cao. Ở Lhasa, tỷ lệ ô ấu trùng nhiễm ve giảm từ 9,3% xuống 3,3% sau hai tháng, còn 1,6% sau bốn tháng và về 0% sau một năm. Ngược lại, ở vùng thấp, ve bùng phát: tại Tây Song Bản Nạp, tỷ lệ nhiễm tăng từ 1% lên 14,1%, tại Côn Minh từ 2,8% lên 21,8% chỉ sau hai tháng.

Sau bốn tháng, 25 trên 30 đàn ở hai điểm thấp đã chết, trong khi ở hai điểm cao chỉ có 1 trên 29 đàn chết. Sau một năm, toàn bộ các đàn ở Nyingchi đã chết, còn ở Lhasa 14 trên 15 đàn vẫn sống và không còn ve. Hai năm sau, 13 đàn ở Lhasa vẫn khỏe mạnh mà không cần dùng thuốc diệt ve.

Khi mở các ô sáp, nhóm nghiên cứu thấy ve mẹ đẻ ít trứng hơn khi độ cao tăng. Ở hai điểm cao nhất (3.587 m và 3.637 m), trong 178 ô có nhộng ở giai đoạn muộn, không có con ve cái trưởng thành nào đã giao phối được sinh ra, nghĩa là ve không thể tạo ra thế hệ mới. Hiệu ứng này xuất hiện rất nhanh: chỉ từ ngày thứ sáu sau khi tới Lhasa, ve mẹ chỉ đẻ một hoặc hai trứng và số trứng này không phát triển được.

Thủ phạm là oxy, không phải nhiệt độ

Nhiệt độ và độ ẩm trong tổ ong gần như giống nhau ở Lhasa và Tây Song Bản Nạp (khoảng 34 °C, độ ẩm 67–72%), vì ong tự điều hòa tổ. Điều thay đổi rõ rệt theo độ cao là áp suất riêng phần của oxy, tức lượng oxy thực sự có trong không khí.

Để kiểm chứng, nhóm nghiên cứu làm thí nghiệm ở Thiệu Hưng (Chiết Giang), nơi chỉ cao 88 m. Họ cải tạo năm thùng ong và bơm khí nitơ vào để hạ lượng oxy trong tổ xuống mức tương đương độ cao khoảng 3.500 m. Trong các thùng thiếu oxy, mỗi con ve mẹ chỉ sinh trung bình 1,7 con, so với 3,9 con ở thùng bình thường. Trong khi đó, ong thợ non vẫn phát triển và nở ra bình thường.

Nhóm tác giả cho rằng sự suy giảm oxy theo độ cao là lời giải thích đơn giản và hợp lý nhất. Họ cũng loại trừ khả năng do việc vận chuyển gây căng thẳng, vì các đàn ở vùng thấp cũng được chở bằng xe tải mà ve vẫn sinh sôi. Một giả thuyết là ấu trùng ve mới nở chưa có hệ khí quản, phải thở qua da, nên đặc biệt nhạy cảm với thiếu oxy. Tuy vậy, cơ chế cụ thể, chẳng hạn liên quan tới năng lượng của ve mẹ hay chức năng ty thể, vẫn cần nghiên cứu thêm.

Hướng diệt ve không cần hóa chất

Các tác giả gọi đây là một “giới hạn sinh lý” đối với khả năng sinh sản của ve Varroa và cho rằng phát hiện này có thể mở đường cho các cách kiểm soát ve không dùng hóa chất. Trong một thử nghiệm sơ bộ, chỉ cần thu hẹp cửa tổ vào ban đêm, hơi thở của chính đàn ong đã làm lượng oxy trong tổ giảm xuống và phần nào kìm hãm được sự sinh sản của ve.

Nhóm nghiên cứu lưu ý rằng ve mẹ trưởng thành vẫn sống sót được ở độ cao lớn, chỉ có khả năng sinh sản bị chặn lại. Họ nhấn mạnh ngành nuôi ong cần thêm các phương pháp mới không dùng thuốc, và việc tìm hiểu kỹ cơ chế sẽ giúp biến phát hiện này thành công cụ thực tế cho người nuôi ong.

Nguồn tham khảo

Tác giả: Khoa Học News
Đăng ngày: 22/11/2026 08:00:02
Thông tin biên tập: Xem tại đây

Tin nổi bật

Tin cùng chuyên mục

Tin mới nhất