Muỗi vằn ngủ nhiều hơn trong vài ngày sau khi hút máu, protein là yếu tố chính
Sau khi hút no máu, muỗi vằn Aedes aegypti cái ngủ nhiều hơn hẳn và ít di chuyển trong nhiều ngày. Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí eLife ngày 20/11/2026 cho thấy thành phần chủ yếu gây ra hiện tượng này là protein trong máu. Đây là loài muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết quen thuộc ở Việt Nam.
Thế nào là “ngủ” ở muỗi?
Muỗi không nhắm mắt, nên các nhà khoa học phải dựa vào hành vi để xác định giấc ngủ: tư thế cơ thể đặc trưng, việc khó bị đánh thức hơn và nhịp ngày đêm. Trước đây, giấc ngủ ở ba loài muỗi được định nghĩa là những khoảng bất động dài hơn 2 giờ.
Nhóm tác giả, trong đó có các nhà khoa học tại Đại học Texas A&M (Mỹ), quay video độ phân giải cao từng con muỗi cái. Khi thức, chân sau muỗi giơ lên và vòi chúc xuống. Sau khi bất động trung bình khoảng 20 phút vào ban ngày và 11 phút vào buổi tối, chân sau áp sát mặt ống và vòi nâng lên, tư thế gắn với trạng thái ngủ.
Họ cũng dùng một hệ thống rung nhẹ, lặp lại mỗi giờ, để đo ngưỡng thức tỉnh. Những con muỗi mới bất động 1–9 phút thường phản ứng với rung, còn những con đã bất động từ 10 phút trở lên thì ít phản ứng hơn rõ rệt. Từ đó, nhóm nghiên cứu chọn mốc bất động 10 phút để định nghĩa giấc ngủ ở loài muỗi này, ngắn hơn nhiều so với cách hiểu trước đây.
Muỗi mang đột biến mất gen đồng hồ sinh học cycle vẫn giữ nhịp ngủ theo ngày đêm, nhưng ngủ ít hơn và hoạt động nhiều hơn muỗi bình thường.
Bữa máu kéo theo nhiều ngày ngủ bù
Để xem chế độ ăn ảnh hưởng thế nào, nhóm nghiên cứu so sánh muỗi cái chỉ ăn nước đường với muỗi được cho hút máu cừu qua màng nhân tạo. Sau ba ngày, muỗi được cho đẻ trứng rồi đưa vào các ống thủy tinh nhỏ có cảm biến tia hồng ngoại ghi lại mọi chuyển động.
Kết quả cho thấy muỗi đã hút máu ngủ nhiều hơn rõ rệt cả ngày lẫn đêm, ít có xu hướng thức dậy hơn và cử động yếu hơn khi thức. Theo các tác giả, giấc ngủ tăng kéo dài tới khoảng 5 ngày sau bữa máu rồi mới trở về mức của nhóm chỉ ăn đường. Khi quay video ngay sau bữa ăn, họ thấy muỗi bắt đầu ngủ nhiều hơn và đi lại ít hơn ngay lập tức, tức là hiện tượng này xuất hiện từ trước khi muỗi đẻ trứng.
Protein là “chìa khóa”
Máu chứa nhiều thành phần, vậy thứ gì khiến muỗi buồn ngủ? Nhóm nghiên cứu cho một nhóm muỗi ăn dung dịch albumin huyết thanh bò (BSA), một loại protein tinh khiết, thay vì máu. Chỉ riêng BSA đã đủ làm muỗi ngủ nhiều hơn và ít hoạt động hơn trong 4–5 ngày, giống như khi hút máu. Điều này cho thấy protein là yếu tố dinh dưỡng chính điều khiển giấc ngủ sau bữa ăn.
Nhóm tác giả còn làm giảm hoạt động của gen thụ thể leucokinin (Lkr), một tín hiệu thần kinh từng được biết là liên quan tới việc bài tiết nước sau bữa máu và cảm nhận vị ngọt. Muỗi bị giảm gen này cũng ngủ nhiều hơn và ít di chuyển, gợi ý rằng bữa máu có thể thúc đẩy giấc ngủ thông qua việc ức chế tín hiệu leucokinin.
Ý nghĩa với việc phòng chống muỗi
Các nghiên cứu trước cho thấy muỗi cái thôi tìm người để đốt trong khoảng 72 giờ sau bữa máu. Nhưng giấc ngủ tăng lại kéo dài lâu hơn thế. Nhóm tác giả đưa ra giả thuyết rằng trong giai đoạn này, muỗi giống một “kẻ phục kích”: đậu một chỗ, tiết kiệm năng lượng, chỉ đốt khi có người tới gần. Khi nguồn dự trữ cạn, muỗi ngủ ít đi và chủ động bay đi tìm vật chủ ở xa hơn. Theo họ, các biện pháp ngăn muỗi tìm người cần tính tới cả hai trạng thái này.
Các tác giả cũng nêu rõ hạn chế: họ chưa đo trực tiếp hành vi tìm vật chủ song song với giấc ngủ, nên mô hình “phục kích” vẫn là giả thuyết cần kiểm chứng. Ngoài ra, ở muỗi cái, bữa máu, protein và quá trình tạo trứng gắn chặt với nhau, nên thí nghiệm hiện tại chưa tách bạch được hoàn toàn vai trò của từng yếu tố. Ban biên tập eLife đánh giá đây là nghiên cứu quan trọng với bằng chứng thuyết phục, có ý nghĩa đối với sinh học của muỗi truyền bệnh.