Nhờ một gen “mượn” từ nấm, loài nhện hại vô hiệu hóa chất catechin của cây chè

Catechin, nhóm chất chống oxy hóa làm nên tiếng tăm của trà xanh, thực ra là vũ khí hóa học mà cây chè dùng để tự vệ trước sâu hại. Một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí eLife ngày 17/11/2026 đã giải thích vì sao một loài nhện nhỏ vẫn sống khỏe trên cây chè: chúng sở hữu một enzyme có nguồn gốc từ gen của nấm, có khả năng cắt nhỏ phân tử catechin.

Hai loài nhện, hai số phận trên lá chè

Nhện hại cây (spider mite) là những sinh vật họ hàng của nhện, kích thước rất nhỏ, chuyên hút dịch lá của nhiều loại cây trồng. Loài Tetranychus urticae (nhện đỏ hai chấm) ăn được hơn 1.100 loài cây nhưng chưa từng được ghi nhận là gây hại cây chè. Ngược lại, họ hàng gần của nó là nhện Kanzawa (Tetranychus kanzawai) lại là một trong những loài gây hại quan trọng nhất trên chè. Ngay trong loài nhện Kanzawa cũng có quần thể đã thích nghi với cây chè và quần thể chưa thích nghi.

Nhóm nghiên cứu do Naoki Takeda và Takeshi Suzuki thuộc Đại học Nông nghiệp và Công nghệ Tokyo (Nhật Bản) dẫn đầu, cùng các cộng sự ở Mỹ và Canada, đã so sánh ba nhóm nhện: nhện Kanzawa thu từ một đồi chè ở Ureshino (tỉnh Saga), nhện Kanzawa thu từ một vườn táo ở Hokkaido, và nhện đỏ hai chấm nuôi trong phòng thí nghiệm.

Kết quả rất rõ ràng. Sau 10 ngày trên lá chè, gần 90% nhện Kanzawa đã thích nghi còn sống, trong khi tỷ lệ này chỉ khoảng 5% ở nhện Kanzawa chưa thích nghi và 33% ở nhện đỏ hai chấm. Nhóm thích nghi đẻ tới khoảng 2 trứng mỗi ngày trên mỗi con cái, còn hai nhóm kia gần như không đẻ trứng. Thí nghiệm cũng cho thấy catechin vừa xua đuổi vừa gây độc cho nhện chưa thích nghi, đồng thời khiến nhện Kanzawa chưa thích nghi bỏ ăn. Nhện đã thích nghi thì không né tránh catechin và không bị chết ở cùng liều lượng.

Enzyme DOG15: “cây kéo” cắt vòng phân tử

Khác với con người, nhện hại có 17 gen mã hóa nhóm enzyme gọi là DOG, có khả năng cắt mở cấu trúc vòng trong các phân tử như catechin. Các gen này được cho là có được nhờ một lần chuyển gen ngang từ nấm trong quá khứ xa xôi, tức gen được truyền giữa hai loài khác nhau chứ không phải từ bố mẹ sang con.

Khi phân tích gen và protein được kích hoạt lúc nhện ăn lá chè, nhóm nghiên cứu phát hiện một gen nổi bật là DOG15. Ở nhện Kanzawa đã thích nghi ăn lá chè, lượng mRNA và protein của gen này cao gấp 31,6 và 12,1 lần so với nhện đỏ hai chấm ăn lá chè, và cao gấp 12,1 và 3,5 lần so với nhện Kanzawa chưa thích nghi.

Để kiểm chứng vai trò của DOG15, các nhà khoa học dùng kỹ thuật RNAi (cho nhện ăn đoạn RNA đặc hiệu để “tắt bớt” một gen). Khi lượng biểu hiện của DOG15 giảm khoảng 75%, khả năng sống sót của nhện Kanzawa trên lá chè giảm rõ rệt.

Không chỉ khác về số lượng, enzyme DOG15 của hai loài còn khác nhau ở hai vị trí axit amin. Thí nghiệm với enzyme tái tổ hợp cho thấy chính hai điểm khác biệt này giúp phiên bản của nhện Kanzawa cắt catechin hiệu quả hơn. Theo các tác giả, sự thích nghi diễn ra theo hai bước: enzyme được “tinh chỉnh” về cấu trúc, rồi được cơ thể nhện sản xuất ồ ạt khi ăn lá chè.

Ý nghĩa với nghề trồng chè

Chè là cây trồng quan trọng ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam, nên hiểu được cách sâu hại vượt qua hàng rào hóa học của cây có giá trị thực tiễn. Theo nhóm nghiên cứu, việc xác định DOG15 là yếu tố quan trọng giúp nhện sống sót trên chè mở ra hướng phát triển các biện pháp phòng trừ chọn lọc hơn, nhắm đúng vào loài gây hại.

Tuy vậy, các tác giả lưu ý cần thêm nhiều nghiên cứu và thử nghiệm ngoài đồng ruộng trước khi có thể áp dụng các chiến lược dựa trên DOG15. Bản đánh giá của eLife cũng ghi nhận rằng các sản phẩm tạo ra sau khi catechin bị cắt chưa được xác định, và có thể còn những con đường giải độc khác góp phần vào khả năng thích nghi của nhện.

Ở góc độ khoa học cơ bản, nghiên cứu cho thấy một gen “nhập khẩu” từ nấm có thể được biến đổi và tăng cường hoạt động để giúp một loài động vật chinh phục cây chủ mới, góp phần giải thích vì sao sâu hại có thể lan sang những loại cây trồng vốn được bảo vệ tốt.

Nguồn tham khảo

Tác giả: Khoa Học News
Đăng ngày: 20/11/2026 09:32:15
Thông tin biên tập: Xem tại đây

Tin nổi bật

Tin cùng chuyên mục

Tin mới nhất