Thuật toán mượn từ mật mã học giúp tìm sao xung nhanh gấp khoảng một triệu lần
Một nhóm nhà khoa học quốc tế đã phát triển phương pháp tìm sao xung trong dữ liệu công khai của NASA nhanh hơn khoảng một triệu lần so với trước đây. Nhờ đó, họ tìm ra một sao xung quay 261 vòng mỗi giây mà các phương pháp cũ đã bỏ sót. Kết quả được công bố trên tạp chí Physical Review Letters và được NASA giới thiệu ngày 19/11/2026.
Sao xung là gì và vì sao khó tìm?
Sao xung (pulsar) là những sao neutron, tức lõi cực đặc còn lại sau khi một ngôi sao lớn chết đi, quay rất nhanh và phát ra chùm bức xạ. Mỗi khi chùm tia quét qua Trái Đất, giống như ánh đèn của một ngọn hải đăng, chúng ta nhận được một “xung” tín hiệu.
Kính viễn vọng tia gamma Fermi của NASA, phóng lên năm 2008, quét toàn bộ bầu trời khoảng ba giờ một lần. Tuy nhiên, với nhiều sao xung, Fermi chỉ thu được rất ít hạt ánh sáng (photon) tia gamma, lẫn trong nền nhiễu. Để tìm ra một sao xung, các nhà khoa học phải đoán cùng lúc nhiều đại lượng chưa biết: tốc độ quay, tốc độ quay chậm dần và vị trí chính xác trên bầu trời.
Tác giả chính Daniel Pook-Kolb, nhà khoa học tại Viện Vật lý hấp dẫn Max Planck (Viện Albert Einstein, Đức), giải thích rằng nhóm không nhìn thấy mọi vòng quay của sao xung nên không thể chỉ đơn giản đếm số vòng quay. Theo ông, họ phải tìm kiếm trong một mạng lưới bốn chiều, với hàng triệu phép thử theo mỗi hướng.
Các phương pháp truyền thống chia dữ liệu Fermi thành nhiều phần và nhờ máy tính của tình nguyện viên trên khắp thế giới cùng xử lý. Theo NASA, để xác định được một sao xung, cách làm này thường tốn khối lượng tính toán tương đương hàng trăm năm của một máy tính.
Biến bài toán thiên văn thành bài toán hình học
Hai đồng tác giả Dotan Gazith và Barak Zackay ở Viện Khoa học Weizmann (Israel) đã chuyển việc tìm kiếm thành một bài toán hình học: tìm vectơ ngắn nhất trong một mạng lưới nhiều chiều. Kỹ thuật này lấy từ các thuật toán mà giới mật mã học sử dụng, vốn cũng được dùng để giúp hệ thống định vị vệ tinh hoạt động hiệu quả hơn.
Gazith cho biết phân tích của nhóm không liên quan gì đến mật mã, nhưng các thuật toán đó lại giúp giải quyết bài toán tìm sao xung trong dữ liệu.
Mỗi lần chạy thử chỉ mất khoảng năm phút trên một nhân xử lý, nghĩa là một chiếc máy tính xách tay thông thường với 2–8 nhân cũng có thể làm được. Sau khi tìm ra ứng viên, nhóm dùng toàn bộ dữ liệu Fermi để xác nhận.
Phát hiện PSR J1622−7204
Sử dụng 15 năm dữ liệu của Fermi, nhóm nghiên cứu tìm thấy một sao xung đơn độc mang tên PSR J1622−7204, quay 261 vòng mỗi giây. Việc tìm kiếm chỉ mất khối lượng tính toán tương đương 10 giờ trên một bộ xử lý tiêu chuẩn. Trong khi đó, phương pháp tốt nhất trước đây không tìm ra nó, dù phép tính tương ứng cần tới 600 năm trên một bộ xử lý tiêu chuẩn.
Colin Clark, nhà vật lý thiên văn tại Viện Max Planck và là đồng tác giả, cho rằng nhiều khả năng còn hàng chục, thậm chí hàng trăm sao xung như vậy ẩn trong bộ dữ liệu mà trước đây chưa thể tìm ra. Ông nhấn mạnh điểm hay của dữ liệu NASA là mọi thứ đều công khai: toàn bộ 18 năm dữ liệu của Fermi đã được công bố và vẫn tiếp tục tăng lên.
Bước tiếp theo
Mục tiêu tiếp theo của nhóm là tìm sao xung trong các hệ sao đôi. Những sao xung này đặc biệt khó phát hiện vì lực hấp dẫn của ngôi sao đồng hành làm méo tín hiệu. Theo Clark, nhóm cũng muốn kết hợp thuật toán mới với mạng lưới tình nguyện viên tính toán của chương trình Einstein@Home.
Elizabeth Hays, nhà khoa học dự án Fermi tại Trung tâm Bay vũ trụ Goddard của NASA, cho rằng việc dữ liệu được mở giúp bất kỳ nhóm nào cũng có thể thực hiện lại và kiểm tra kết quả tìm kiếm của nhóm khác, và điều đó làm cho toàn bộ hoạt động khoa học tốt hơn.
Nguồn tham khảo
- NASA Science Data Powers New Method to Discover Hard-to-Find Pulsars (NASA, phạm vi công cộng)