Việt Nam tìm hiểu về hệ thống thanh sát hạt nhân
Sau lễ ký Nghị định thư bổ sung (AP) cho Hiệp định thanh sát toàn diện giữa Việt Nam và Cơ quan Năng lượng quốc tế (IAEA) hôm nay, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tổ chức Hội thảo nhằm tìm hiểu AP, học hỏi kinh nghiệm nước ngoài để xây dựng Hệ thống thanh sát của mình.
Ý thức được hiểm họa của việc phát triển và sau đó là khả năng chạy đua vũ trang vũ khí hạt nhân, các quốc gia trong cộng đồng thế giới đã sớm xây dựng một khuôn khổ để khống chế sự phổ biến loại vũ khí này. Cơ sở pháp lý của khuôn khổ đó là các điều ước và thỏa thuận quốc tế liên quan, cơ bản nhất là Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), các Hiệp ước về các vùng phi vũ khí hạt nhân và các Hiệp định Thanh sát.
Những kết quả mà khuôn khổ đó mang lại rõ ràng không thể phủ nhận, bằng chứng là số lượng các quốc gia có vũ khí đã được hạn chế và ổn định sau rất nhiều năm. Ngoài ra, thông qua cơ chế thanh sát do IAEA thực hiện theo các Hiệp định Thanh sát, các quốc gia không có vũ khí hạt nhân theo NPT đã chứng minh được các vật liệu và hạt nhân của mình là phục vụ mục đích hòa bình, từ đó tạo ra sự tin tưởng quốc tế, sự ổn định và an ninh trong khu vực.
Tuy nhiên, Thứ trưởng Tiến cho biết, những hạn chế của hệ thống thanh sát truyền thống theo các Hiệp định Thanh sát đã đặt ra yêu cầu phải đổi mới, nhất là trong bối cảnh hiện nay, khi an ninh khu vực và quốc tế có tác động trực tiếp, mạnh mẽ và sâu rộng tới mỗi quốc gia.
Cụ thể, việc phát hiện ra chương trình vũ khí hạt nhân bí mật của Iraq vào năm 1991 đã cho thấy rằng các hiệp định thanh sát toàn diện thông thường đã không cho phép IAEA có đầy đủ phương tiện để xác minh sự không có mặt của các vật liệu hạt nhân và hoạt động hạt nhân không khai báo tại các quốc gia thành viên. Do đó, vào tháng 5-1997, Hội đồng Thống đốc IAEA đã phê chuẩn Nghị định thư mẫu, với mục đích cung cấp thêm công cụ cho các thanh tra viên của IAEA.
Hiệp định thanh sát và Nghị định thư bổ sung (AP) sẽ bảo đảm tất cả các thông tin quốc gia khai báo là chính xác, đầy đủ, và do đó đạt được mục tiêu không phổ biến vũ khí hạt nhân.
Mặc dù AP không có thêm bất kỳ quyền hạn nào về thanh tra hạt nhân tại chỗ, nhưng Nghị định thư này lại yêu cầu các quốc gia phải khai báo tất cả các hoạt động hạt nhân của mình từ khai thác mỏ đến thải chất thải, và vì thế giải quyết được những khiếm khuyết của hệ thống cũ.
Việt Nam trở thành thành viên chính thức của IAEA từ năm 1957. Từ những năm 80, IAEA đã hỗ trợ Việt Nam duy trì Lò Phản ứng hạt nhân Đà Lạt và hỗ trợ nhiều ứng dụng hạt nhân quan trọng trong công nghiệp, nông nghiệp, y tế và an toàn bức xạ.
Tại Hội thảo, Thứ trưởng Lê Đình Tiến cho biết, các hoạt động hạt nhân tại Việt Nam không nhiều nên công tác thanh sát cũng tương đối đơn giản. Tuy nhiên, không vì thế mà vấn đề thanh sát này nằm ngoài sự quan tâm của Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử của Việt Nam.
Việc thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ thanh sát của Việt Nam sẽ cần phải dành nhiều nỗ lực hơn nữa khi các chương trình phát triển năng lượng nguyên tử của quốc gia được triển khai. Đầu năm ngoái, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chiến lược ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2020 và tháng 7 vừa qua đã ban hành Kế hoạch tổng thể thực hiện Chiến lược. Theo đó, chính sách nhất quán của Việt Nam là ứng dụng và phát triển năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình và phát triển kinh tế xã hội.
Chiến lược đã đặt ra các mục tiêu như: đưa nhà máy điện hạt nhân đầu tiên vào hoạt động từ năm 2020, phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ hạt nhân quốc gia, tổ chức nghiên cứu, thăm dò, đánh giá trữ lượng urani để sử dụng trong nước…
Trả lời câu hỏi tại sao Việt Nam cần có Nghị định thư AP, ông Laura Rockwood, Trưởng Bộ phận không phổ biến và Hoạch định chính sách, Phòng các vấn đề pháp luật của IAEA cho rằng, AP cần thiết cho việc tăng cường an ninh và an toàn vật liệu hạt nhân trong nước và quốc tế. AP sẽ giúp nâng cao năng lực của Việt Nam trong kiểm soát vật liệu hạt nhân và các hoạt động liên quan đến hạt nhân ở trong nước, tăng cường việc kiểm soát xuất khẩu và giúp phòng chống buôn bán hạt nhân bất hợp pháp, bảo đảm bản chất hòa bình của chương trình phát triển hạt nhân của Việt Nam.