Hôm nay (22/12) là ngày ngắn nhất trong năm
Hôm nay, 22/12/2022 là ngày đông chí ở Bắc bán cầu. Trong văn hóa Phương Đông, đây là ngày giữa mùa đông, là ngày ngắn nhất và ban đêm dài nhất trong năm.
Đông chí là một điểm chứ không phải một ngày
Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn, Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam cho biết, đông chí đối với Bắc bán cầu là thời điểm Mặt trời đi xa nhất (biểu kiến) về phía Nam trước khi lại dịch chuyển về phía Bắc.
Trong tiếng Anh, hai ngày chí (hạ chí và đông chí) được gọi chung là solstice, vốn xuất phát từ việc ghép hai từ trong tiếng Latin là sol (Mặt trời) và sistere (dừng lại), chỉ việc đó là điểm mà đường đi biểu kiến của Mặt trời dừng lại để đổi chiều. Đông chí với Bắc bán cầu là khi Mặt trời đi tới xích vĩ (declination/DEC) cao nhất ở phía Nam và quay ngược lại lên phía Bắc. Ở thời điểm đó, các tia sáng từ Mặt trời chiếu thẳng đứng xuống chí tuyến Nam của Trái đất (Tropic of Capricorn).
Trên thực tế, trong thiên văn học hiện đại, đông chí là một điểm chứ không phải một ngày. Ngày được gọi là đông chí chỉ là ngày có chứa điểm đó. Điểm đông chí của năm 2022 rơi vào 04h48 sáng 22/12 theo giờ Việt Nam, tương đương với 21h48 UTC ngày 21/12. Điều đó có nghĩa là những quốc gia có múi giờ chậm hơn Việt Nam ít nhất 5 giờ (từ GMT+2 đổ đi) thì xác định "ngày đông chí" là 21/12.
22/12/2022 là ngày đông chí, thời điểm ban ngày ngắn nhất năm do Mặt trời chiếu sáng ít nhất.
Thuật ngữ "đông chí" được dùng trong tiếng Việt lấy từ tên của tiết đông chí trong số 24 tiết khí (chính xác là 12 tiết khí và 12 trung khí, nhưng thường gọi chung là 24 tiết) có xuất xứ từ Trung Quốc. Theo lịch 24 tiết khí thì mỗi tiết dài 15 hoặc 16 ngày, và tiết đông chí có điểm bắt đầu tương đương với thời điểm đông chí trong thiên văn hiện đại.
Tuy nhiên, trong thiên văn hiện đại thì đông chí chỉ là một điểm, do đó nó có sự khác biệt so với khái niệm của tiết đông chí trong văn hóa phương Đông.
Vào thời điểm đông chí, Nam bán cầu của Trái đất nhận được nhiều bức xạ từ Mặt trời nhất (do đó thực tế thì ở đó là hạ chí), trong khi Bắc bán cầu nhận được ít bức xạ nhất. Do thời lượng được chiếu sáng của một điểm bất kỳ trên Bắc bán cầu là ngắn nhất vào thời điểm này, nên những ngày lân cận điểm đông chí là những ngày mà thời gian ban ngày ngắn nhất còn ban đêm dài nhất ở Bắc bán cầu.
Cũng cần lưu ý thêm, việc mặc nhiên rằng đông chí phải là ngày lạnh nhất là không chính xác. Mặc dù thời lượng chiếu sáng của Mặt trời ảnh hưởng quan trọng tới nhiệt độ, nhưng tình hình thời tiết của từng vùng vào từng thời điểm còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác xảy ra trong khí quyển và đại dương (mưa, gió, mây, thành phần và mật độ khí quyển, các dòng chảy ở đại dương, ...).
Cách tính ngày khởi điểm của mùa
Đa số người Việt Nam mặc nhiên các tiết khí là Âm lịch. Điều này là sai. Âm lịch dựa trên chu kỳ tuần Trăng, cứ 12 tuần Trăng (12 tháng Âm lịch) thì là một năm. Tuy nhiên, chu kỳ thời tiết thì phụ thuộc chủ yếu vào quỹ đạo của Trái đất quanh Mặt trời - vì Mặt trời là nguồn nhiệt chính cung cấp cho Trái đất, còn Mặt Trăng thì không liên quan gì cả. Nhưng chu kỳ quỹ đạo của Trái đất thì dài hơn tổng độ dài của 12 tuần Trăng khoảng 10 ngày.
Chính vì vậy, sau này người phương Đông thêm vào tháng nhuận, là tháng thứ 13 trong năm Âm lịch. Thông thường, cứ 3 năm thì có 1 năm có tháng này, và như vậy thì Âm lịch sẽ đuổi kịp chu kỳ thời tiết.
Vì sự lệch nêu trên, Âm lịch vốn không phản ánh được chu kỳ thời tiết. Nhưng vì không nắm rõ điều này, nên nhiều người thường áp dụng một cách máy móc những kinh nghiệm dân gian vốn dĩ chỉ mang tính tương đối để dự đoán thời tiết. Chẳng hạn: "tháng 7 mưa ngâu" là một kinh nghiệm có tính tương đối. Tháng 7 Âm lịch không phải một khoảng thời gian chính xác, mà bị dao động với biên độ mỗi năm từ 10 tới 20 ngày khi so sánh tháng 7 của 2 năm liên tiếp nhau.
Ở miền Bắc cũng như nhiều khu vực khác của Việt Nam, khoảng thời gian mùa thu thường có những trận mưa không lớn nhưng kéo dài, thường xuyên, được gọi là mưa ngâu theo kiểu gọi dân gian. Không có bất cứ cơ sở nào để khẳng định nó chỉ diễn ra vào tháng 7 Âm lịch, hay thậm chí nhất quyết phải trong một phạm vi thời gian cụ thể là nửa tháng hay một tháng nào đó.
Như vậy, những kinh nghiệm dạng này chỉ mang tính tham khảo, không có giá trị dự báo thời tiết.Trong khi đó, lịch 24 tiết khí không hề phụ thuộc vào Âm lịch, mà chỉ phụ thuộc vào chu kỳ thời tiết. 24 tiết khí là 24 khoảng thời gian, mỗi khoảng dài 15 hoặc 16 ngày, mô tả 24 giai đoạn thời tiết khác nhau trong năm.
Vì chu kỳ này phụ thuộc vào vị trí của Trái đất trên quỹ đạo, nên nó gần như trùng với Dương lịch. Đa số người Việt Nam ngày nay vẫn cứ tra cứu xem lập xuân năm tới là mùng mấy Tết, nhưng thực tế nó luôn là mùng 4 hoặc mùng 5 tháng Hai theo Dương lịch. Những tiết khác cũng như vậy.
Tuy nhiên, nếu nói 24 tiết khí thuộc về Dương lịch thì cũng là sai. Khi nói một hệ thống qui ước thuộc về loại lịch nào là chúng ta nói về lịch sử. Dương lịch ngày nay, chính xác được gọi là lịch Gregory do Giáo Hoàng Gregory XIII ban hành vào cuối thế kỷ 16, cải biên đôi chút từ Dương lịch trước đó của Julius Caesar (lịch Julius) - Tất nhiên, các mốc thời gian trong lịch ra sao thì là do các nhà thiên văn quan sát và hệ thống lại, chứ cả Caesar lẫn Giáo hoàng đều không phải nhà thiên văn để tự làm được điều đó. 24 tiết khí là do người Trung Quốc lập qui ước, do đó nó không thuộc về Dương lịch.
Ngày khởi đầu các tiết phân và chí (tức 4 ngày phân và chí trong Dương lịch) được coi là ngày giữa của các mùa. Tuy vậy, ở văn hóa phương Tây, thì các ngày phân và chí này là những ngày bắt đầu các mùa.
Việc các mốc tính mùa khác nhau hoàn toàn không ảnh hưởng gì trong thế giới hiện đại, vì chúng hoàn toàn chỉ có tính chất văn hóa. Không phải vì bạn gọi thời điểm này là mùa hè hay mùa thu thì có nghĩa là thời tiết và khí quyển phải biến đổi theo cách gọi đó.
Những sự thật "khó tin" mới được phát hiện về cái chết
Đối với tất cả mọi người, cuộc sống sau cái chết luôn là một vấn đề huyền bí và không người sống nào chứng minh được.
Có thực tổ tiên của người Maya là người ngoài hành tinh?
Nền văn minh Maya là một trong những nền văn minh lâu đời nhất và bí ẩn trên thế giới, xuất phát từ một tộc người đầy trí tuệ. Nền văn minh Maya phân bố ở các khu rừng rậm Trung Mỹ được sinh ra trong rừng nhiệt đới.
Xe điện năng lượng mặt trời có thể chạy 7 tháng không cần sạc
Lightyear, một công ty khởi nghiệp của Hà Lan mới đây đã giới thiệu mẫu xe điện Lightyear 0 được trang bị tấm pin mặt trời.
Thợ rèn 19 tuổi dùng thiên thạch 4,5 tỷ năm tuổi rèn kiếm báu
Tristan Dare là một thợ rèn dao người Mỹ mới chỉ 19 tuổi, nhưng anh đã bước vào nghề từ năm 12 tuổi. Tuy còn ít tuổi nhưng tầm nhìn và cả tư duy nghệ thuật của anh không hề nhỏ.
Bir Tawil: Mảnh đất không quốc gia nào muốn sở hữu, nhưng lại có tới 3 "quốc vương"
Bir Tawil là vùng đất nằm ở biên giới Ai Cập và Sudan. Nơi này còn được gọi là "Bi'r Tawīl", có nghĩa là "giếng nước cao" trong tiếng Ai Cập.
Các quốc gia châu Á ăn gì dịp Trung thu?
Nói đến món ăn trong dịp tết Trung thu, không thể không kể đến bánh trung thu. Hãy cùng vòng quanh châu Á xem các nước có những món bánh trung thu hấp dẫn nào.
