Bảo tồn để phát huy giá trị di sản chữ viết trên lá buông
Kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer là một loại hình tri thức dân gian, ẩn chứa kho tàng vô giá của tri thức nhân loại.
Hơn 1.000 năm trước, những pho kinh lá buông - di sản thành văn đầu tiên của Phật giáo Nam Tông theo dòng truyền lưu từ Ấn Độ, Sri Lanka đã làm nên cuộc thiên di lịch sử trên khắp miền Đông Nam Á.
"Giấy lá" của người Khmer
Chữ viết trên lá buông.
Dân tộc Khmer có tiếng nói và chữ viết từ lâu đời và dần được hoàn thiện. Sau khi Phật giáo Nam Tông du nhập vào đời sống văn hóa của dân tộc Khmer, cùng với hệ thống kinh sách theo ngữ hệ Pali. Từ đó, tiếng Pali được tiếp biến vào ngôn ngữ Khmer, làm cho ngôn ngữ Khmer càng trở nên phong phú.
Thông tin của Bảo tàng Lịch sử TPHCM cho thấy, từ khi có chữ viết, dân tộc Khmer đã dùng nhiều công cụ để lưu giữ lại như: Bia đá, lá buông (Satra), giấy... Trong đó, lá buông là loại hình đặc biệt hơn cả.
Cho đến nay, vẫn chưa có tài liệu nào tiết lộ chính xác thời điểm lá buông được sử dụng làm tài liệu viết chữ. Một số bằng chứng khảo cổ học lâu đời nhất về các bản thảo lá buông, cho thấy xuất hiện sớm nhất là từ thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên ở Ấn Độ. Tại Nam Bộ, sự xuất hiện của kinh lá buông được ghi nhận vào giữa thế kỷ 19 được sử dụng trong việc nghiên cứu, giảng kinh và học tập của các nhà tu.
Theo Bảo tàng Lịch sử TPHCM, các chuyên gia chia kinh lá buông làm 4 nhóm chính: Satra Rương (Satra truyện), Satra Lơ-beng (Satra giải trí), Satra Chơ-bắp (Satra luật giáo huấn) và Satra-Tes (Satra kinh, kệ). Trong đó thì Satra kinh kệ hiện vẫn còn bảo lưu trong nhiều ngôi chùa Khmer ở Nam Bộ.
Lá buông là lá của loại cây giống như cây thốt nốt, có tên gọi là T-rang. Trước đây, loại cây này mọc bạt ngàn dọc khắp sông Tiền, sông Hậu, vùng đất Tri Tôn, Tịnh Biên thuộc tỉnh An Giang - là nguồn lá dồi dào để làm giấy.
Lá buông có phẩm chất tốt, vạch nét chữ rõ ràng, lá dai bền nên dùng làm giấy ít bị rách nát hư mục. Tuy nhiên, cái khó là phải biết cách chế biến, xử lý lá buông đúng cách.
Theo kinh nghiệm của đồng bào Khmer An Giang, lấy đọt lá làm sách là một việc thiêng liêng. Người ta thắp nhang cầu khấn trời Phật rồi mới tiến hành cắt lá. Đầu tiên, họ chọn những đọt lá tốt, lấy dây quấn đọt cây hãm không cho lá mở. Đọt lá được quấn lại vẫn phát triển, bản lá dày thêm nhưng không bị xơ cứng.
Sau 8 - 12 tháng quấn đọt, lá mới được thu hoạch. Người thợ dùng miếng gỗ có kích thước khoảng 6cm x 60cm kẹp vào và cắt theo cỡ tấm ván. Sau khi phơi khô thì cắt thành hình chữ nhật, ép phẳng và sắp thành từng xấp là đã thành những tập "giấy lá".
Kinh lá buông tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh.
Kỳ công khắc chữ trên lá
Viết chữ lên lá buông là công việc kỳ công, nghệ nhân dùng một cây viết có ngòi bằng kim loại đầu nhọn gọi là đéc-cha chạm từ từ lên lá đã được phơi khô. Việc khắc chạm phải đều tay, nếu nhẹ quá thì nét chữ không rõ, mạnh quá thì làm cho lá bị thủng.
Bởi vậy, người khắc chữ phải thật khéo léo, phải biết rõ đường nét của chữ để không bị lệch ra ngoài đường viền.
Theo các vị sư, trước đây muốn khắc chạm được một bộ kinh lá thì nghệ nhân phải tìm một không gian yên tĩnh, có người canh gác. Họ tập trung cao độ cho đến khi hoàn thành mới thôi. Đa số các bộ kinh lá buông đều do các vị sư thực hiện, vì chỉ họ mới đạt trạng thái thiền định cao.
Viết xong người ta lấy bồ hóng trộn với dầu thoa lên chữ, chùi cho mặt lá sạch sẽ, để chữ nổi lên. Sau cùng là xỏ lỗ "đóng" các trang viết thành một tập sách có bìa gỗ, thế là có một Satra hoàn chỉnh.
Một số người kể rằng, để tăng cường độ bền, nhất là làm cho sách đẹp, người xưa lấy dung dịch nước bột vàng quét phủ lên gáy sách, bìa sách tựa sơn son thiếp vàng.
Mỗi bộ kinh có từ 4 - 10 cuốn (quyển), mỗi cuốn có 20 - 60 lá kinh, mỗi mặt lá có 5 dòng, với khoảng 150 chữ. Kinh lá buông chứa đựng giá trị về kỹ thuật, mỹ thuật, nghệ thuật và có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tâm linh tín ngưỡng tôn giáo của đồng bào dân tộc Khmer.
Có thể nói, kinh lá buông có giá trị và vai trò quan trọng trong cuộc sống của người Khmer. Cũng là tài liệu lưu giữ nền văn học Phật giáo bao gồm: Tam tạng kinh điển, các bản chú giải, sớ giải của Phật giáo Nam truyền theo hệ thống ngôn ngữ Pali và chữ Khmer.
Kinh lá buông trước đây được dùng vào công tác giảng dạy tại các trường Phật học của Phật giáo Nam tông Khmer, các buổi thuyết pháp trong các đại lễ của Phật giáo.
Với sự phong phú về thể loại thể hiện, sự kỳ công trong chế tác và những giá trị văn hóa to lớn ấy nên "Tri thức và kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer" tại 2 huyện Tri Tôn và Tịnh Biên (An Giang) được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào ngày 23/1/2017.
Năm 2021, UBND tỉnh An Giang đã phê duyệt đề án "Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể tri thức và kỹ thuật viết chữ trên lá buông của người Khmer tỉnh An Giang đến năm 2030".
Đề án nhằm bảo vệ và lưu truyền cho thế hệ sau những giá trị đặc sắc của di sản. Đồng thời, kêu gọi sự tham gia của người dân trong việc bảo tồn và phát huy giá trị.
Ở An Giang, kinh lá buông hiện còn lưu giữ tại 30/65 chùa Khmer của hai huyện Tri Tôn và Tịnh Biên, với trên 100 bộ kinh Phật.
Tuy nhiên, nhiều năm qua kinh lá buông không còn được viết, bởi không còn nguồn lá buông. Đồng thời, do khâu bảo quản gặp khó khăn, không đảm bảo trước tác động khắc nghiệt của môi trường, nên kinh lá bị hư hỏng có nguy cơ bị mai một.
Kim tự tháp được phát hiện ở Trung Quốc gây kinh ngạc cả thế giới được dùng để làm gì?
Kim tự tháp mới được phát hiện đặc biệt hơn vì nó gắn liền với một truyền thuyết nổi tiếng của Trung Quốc.
Chuyện li kỳ về 10 bảo vật vô giá của Trung Quốc
Rác trong mắt bạn lại là một kho báu quý giá trong mắt người khác.Tại Trung Quốc, đã từng có vô số cổ vật, thậm chí là bảo vật Quốc gia lưu lạc trong dân gian, bị coi là rác, là phế vật.
Khai quật lăng mộ, đội khảo cổ khiếp đảm khi thấy xác ướp từng tỉnh dậy trong quan tài
Khi đưa thi thể nữ về phòng thí nghiệm, các chuyên gia đã vô cùng sợ hãi khi phát hiện ra người này từng bị chôn sống sau đó tỉnh dậy trong quan tài. Thật sự ám ảnh!
5 cuộc Đại Tuyệt chủng đáng sợ trong lịch sử Trái đất
Ngược dòng lịch sử tìm hiểu về 5 cuộc Đại Tuyệt chủng trên Trái đất và đi tìm lời giải cho cuộc Đại Tuyệt chủng thứ 6.
"Ma hóa thạch" 183 triệu năm tiết lộ về "tận thế" có thể lặp lại
Những con ma hóa thạch là sinh vật như làm bằng không khí, không hề có chút tàn tích nào nhưng hình dáng được ghi lại nguyên vẹn qua những đường lõm của khối đá mà lẽ ra chúng nằm bên trong.
Khoảnh khắc hãi hùng khi khám phá Đại kim tự tháp 4.500 năm
Nhà sử học người Anh Bethany Hughes nói về “một khoảng trống lớn đáng kể” bên trong Đại kim tự tháp Giza trên kênh Channel 5 và gọi đây là “phát hiện của cả đời người”, khi được phép đến rất gần khoảng trống này.
